Khi tôi đọc bản tin từ Crypto Briefing về việc Alibaba trình làng mô hình AI "mạnh nhất" và cạnh tranh với Moonshot trong "cuộc đua nghìn tỷ tham số", tôi chợt nhớ đến năm 2017. Năm đó, chỉ cần một dự án viết hai chữ "blockchain" vào whitepaper là có thể huy động hàng triệu USD từ các nhà đầu tư bán lẻ. Bong bóng ICO vỡ, bài học còn đây. Nhưng có vẻ như thị trường luôn tìm cách tái sinh những câu chuyện cũ với lớp áo mới. Lần này, lớp áo đó là "trillion-parameter" – nghìn tỷ tham số – một con số được treo lên như tấm biển quảng cáo, khiến giới đầu tư phải ngước nhìn và bắt đầu mở hầu bao.
Bài viết dưới đây không bàn về việc mô hình nào giỏi hơn. Tôi muốn mổ xẻ chiến lược đằng sau cuộc đua này, mối quan hệ kỳ lạ giữa Alibaba và Moonshot, và lý do vì sao các nhà đầu tư nên cẩn trọng với câu chuyện "nghìn tỷ" đang được dùng như một công cụ định giá, giống hệt những gì đã xảy ra với làn sóng ICO và sau đó là NFT.
Bối cảnh cuộc chơi
Alibaba là gã khổng lồ thương mại điện tử và điện toán đám mây của Trung Quốc. Họ sở hữu dòng mô hình Qwen, một trong những dòng mô hình ngôn ngữ lớn mạnh nhất ở thị trường nội địa, cạnh tranh trực tiếp với các mô hình của Baidu, Tencent và nhiều công ty khởi nghiệp khác. Moonshot AI là công ty đứng sau Kimi, một trợ lý AI nổi tiếng với khả năng xử lý ngữ cảnh dài, từng khiến cộng đồng công nghệ kinh ngạc. Điều đặc biệt là Alibaba được cho là đã đầu tư vào Moonshot. Nếu thông tin này chính xác, Alibaba đang giữ một tư thế đặc biệt: vừa là nhà đầu tư, vừa là đối thủ cạnh tranh trực tiếp.
Trong giới công nghệ, việc đầu tư vào đối thủ không phải chuyện lạ. Microsoft từng đầu tư vào Apple và Facebook, Amazon từng đầu tư vào nhiều startup trực tuyến. Nhưng sự khác biệt ở đây nằm ở bối cảnh Trung Quốc, nơi Alibaba kiểm soát một hạ tầng điện toán đám mây có thể là xương sống của bất kỳ công ty AI nào. Nếu Moonshot sử dụng Alibaba Cloud, Alibaba không chỉ nắm cổ phần mà còn nắm dữ liệu vận hành – điều này tạo ra lợi thế thông tin bất đối xứng. Có thể nói, Alibaba đang chơi một ván cờ mà ở đó họ vừa ngồi ở bàn cờ vừa có thể nhìn bài của đối thủ qua gương hai chiều.
Phía sau con số nghìn tỷ
Một trong những vấn đề lớn nhất của câu chuyện "nghìn tỷ tham số" là sự nhầm lẫn giữa tổng tham số và tham số kích hoạt. Hầu hết các mô hình hiện đại như Qwen sử dụng kiến trúc Mixture-of-Experts (MoE). Điều này có nghĩa là mặc dù mô hình có thể chứa một nghìn tỷ tham số, nhưng trong mỗi lần suy luận, chỉ một phần nhỏ – có thể từ 10% đến 30% – được kích hoạt. Con số "nghìn tỷ" vì thế chủ yếu là một chiến thuật marketing, một cách để gây ấn tượng với công chúng thay vì phản ánh đúng năng lực thực sự của mô hình.
Trong lĩnh vực blockchain, chúng ta từng chứng kiến các dự án quảng cáo "mạng lưới có thể xử lý 1 triệu TPS" nhưng khi kiểm tra, đó chỉ là một mạng lưới tập trung nhỏ, hoặc chưa hoạt động. Bong bóng ICO vỡ, bài học còn đây. Tương tự, "nghìn tỷ tham số" có thể trở thành một chỉ số báo hiệu sự thổi phồng. Nếu bạn muốn biết một mô hình mạnh cỡ nào, hãy nhìn vào các bài kiểm tra chuẩn như MMLU, HumanEval hay MATH, và quan trọng hơn là chi phí suy luận và tính khả dụng của nó. Nhưng các báo cáo truyền thông, đặc biệt là các bản tin như của Crypto Briefing, thường bỏ qua những chi tiết như vậy để tạo ra một câu chuyện đơn giản về "cuộc đua vũ khí".
Khi nhà đầu tư cũng là đối thủ
Câu chuyện này còn có một lớp ngầm khác: vị thế của Moonshot trong mối quan hệ với Alibaba. Nếu Moonshot chấp nhận để Alibaba trở thành cổ đông lớn, họ cần phải thật sự tỉnh táo. Ngay từ đầu, Moonshot đã định vị là một công ty AI lấy ứng dụng làm trung tâm, với Kimi là sản phẩm chủ lực. Nếu họ duy trì sự độc lập tương đối và có nhiều nhà đầu tư khác nhau, họ có thể giữ được vị thế thương lượng. Nhưng nếu họ ngày càng phụ thuộc vào nguồn vốn và hạ tầng từ Alibaba, Moonshot sẽ dần trở thành một "cánh tay nối dài" của Alibaba, và các nhà đầu tư bên ngoài có thể sẽ mất niềm tin.
Bài học từ lịch sử tài chính cho chúng ta biết: khi một tập đoàn lớn đầu tư vào một công ty khởi nghiệp ở giai đoạn nhạy cảm, mối quan hệ này có thể nhanh chóng biến thành rào cản cho sự độc lập của công ty khởi nghiệp. Hãy nhìn vào cách Facebook mua lại Instagram sau khi nhận thấy Instagram đe dọa vị thế của mình. Với Moonshot, nếu Alibaba tăng dần tỷ lệ sở hữu, Moonshot có thể bị đẩy vào thế bị hấp thụ – không còn là một công ty độc lập mà trở thành một bộ phận trong hệ sinh thái Alibaba. Điều này có thể tốt cho Alibaba, nhưng chưa chắc tốt cho các nhà đầu tư nhỏ lẻ của Moonshot, bởi giá trị của họ sẽ phụ thuộc vào chiến lược chung của một tập đoàn lớn thay vì tiềm năng tăng trưởng độc lập.
Hãy thử tưởng tượng bạn là một startup AI nhỏ và đang cân nhắc sử dụng dịch vụ đám mây của Alibaba. Bạn sẽ giao dữ liệu huấn luyện của mình cho một gã khổng lồ có thể sao chép ý tưởng của bạn và phát hành mô hình tương tự? Sự e dè này có thể khiến các startup chọn hạ tầng của đối thủ cạnh tranh, ngay cả khi hạ tầng đó kém hơn, đổi lại sự an toàn về mặt chiến lược. Điều này giải thích vì sao một số công ty Trung Quốc chọn xây dựng hạ tầng riêng hoặc sử dụng các nhà cung cấp nước ngoài như AWS – qua trung tâm dữ liệu tại Hồng Kông hay Singapore.
Ván cờ địa chính trị và hạ tầng
Dưới góc độ vĩ mô, cuộc đua "nghìn tỷ tham số" còn bị chi phối bởi địa chính trị. Khi Mỹ siết chặt xuất khẩu chip, khả năng tiếp cận GPU tiên tiến của Trung Quốc bị hạn chế. Điều này tạo ra một nghịch lý: để đạt được "nghìn tỷ tham số", các công ty Trung Quốc cần rất nhiều năng lực tính toán, nhưng họ lại đang bị cắt giảm nguồn cung. Alibaba có lợi thế hơn vì có công ty con mang tên "Bình Đầu Ca" (Pingtouge) chuyên phát triển chip riêng. Nhưng liệu năng lực của chip nội địa có đủ để huấn luyện một mô hình nghìn tỷ tham số đúng nghĩa? Các chuyên gia vẫn còn tranh luận. Nếu câu trả lời là không, thì "nghìn tỷ tham số" có thể chỉ là một khẩu hiệu, còn các mô hình thực tế sẽ nhỏ hơn nhiều, hoặc phải chấp nhận thời gian huấn luyện lâu hơn.
Trong khi đó, Moonshot lại là một ẩn số. Là một công ty khởi nghiệp, Moonshot phụ thuộc rất nhiều vào nguồn vốn và quan hệ. Nếu họ không thể tiếp cận GPU mạnh, họ có thể phải chọn một hướng đi thông minh hơn: tập trung vào các mô hình nhỏ hơn, tinh gọn hơn và phục vụ tốt các thị trường ngách. Nhưng thị trường đang kỳ vọng họ phải chạy đua với Alibaba về "số tham số", và đó sẽ là một cái bẫy. Nếu bạn chạy theo con số để làm hài lòng quỹ đầu tư, bạn sẽ đánh mất sự tập trung vào sản phẩm thật, và cuối cùng sự nghiệp của bạn sẽ đổ vỡ.
Một lát cắt từ thị trường tiền mã hóa
Trên thị trường tiền mã hóa, những câu chuyện đại loại như vậy thường tạo ra các đợt sóng đầu cơ. Khi tin tức về Alibaba và Moonshot xuất hiện, nhiều token gắn với khái niệm AI trên các sàn phi tập trung và tập trung đều tăng giá. Nhưng nếu bạn nhìn kỹ, những token này thường không có liên hệ gì với các công ty nói trên. Chúng chỉ là "con rối" lợi dụng câu chuyện để bơm giá. Trong một thị trường đang giảm, những cơn sóng đầu cơ này rất nguy hiểm: nó tạo cảm giác về sự phục hồi, nhưng thực chất là bẫy thanh khoản. Tôi luôn nhắc các nhà đầu tư rằng, trong thị trường bear, việc bảo toàn vốn quan trọng hơn nhiều so với việc chạy theo những câu chuyện kích thích.
Hãy nhớ đến bài học của tôi từ năm 2021, khi tôi đầu tư 15.000 USD vào bộ sưu tập NFT "Digital Feminism" – một dự án do tôi cùng nhóm nữ nghệ sĩ xây dựng. Chúng tôi tin rằng NFT có thể trở thành công cụ tài chính cho phụ nữ trong nghệ thuật. Rồi thị trường sụp đổ, số NFT gần như mất hết giá trị. Lý tưởng hóa một công nghệ là con dao hai lưỡi. Câu chuyện AI của Alibaba cũng vậy. Nó có thể là một bước tiến thật sự của khoa học máy tính, nhưng cũng có thể là một công cụ để định giá và huy động vốn. Là một người từng trải qua các chu kỳ bong bóng, tôi biết rằng không thể phán xét một công nghệ chỉ dựa trên tuyên bố của nhà phát hành.
Một câu hỏi mà tôi chưa thấy ai đặt ra: "Trong cuộc đua này, người dùng cuối cùng được lợi gì?" Về lý thuyết, cạnh tranh giúp hạ giá và tăng chất lượng. Nhưng khi các công ty tập trung vào việc tăng tham số, họ thường bỏ qua trải nghiệm người dùng. Một mô hình nghìn tỷ tham số sẽ có tốc độ phản hồi chậm hơn, chi phí cao hơn, và khó triển khai trên các thiết bị thông thường. Trong khi đó, nhiều người dùng chỉ cần một trợ lý AI trả lời nhanh và chính xác. Sự lệch pha giữa mục tiêu của công ty và nhu cầu thực của người dùng là một điểm tương đồng thú vị với ngành crypto: hầu hết các blockchain đều quá chậm và đắt đỏ cho mục đích sử dụng thực tế, trong khi các giải pháp đơn giản hơn lại đáp ứng tốt hơn.
Góc khuất chiến lược và xung đột lợi ích
Vậy lợi ích của Alibaba trong câu chuyện này là gì? Có hai tầng.
Đầu tiên, Alibaba cần mạnh mẽ trong lĩnh vực AI để củng cố dịch vụ đám mây. Thị trường điện toán đám mây tại Trung Quốc đang cạnh tranh khốc liệt với Tencent Cloud, Huawei Cloud và nhiều bên khác. Một mô hình AI được quảng bá là "mạnh nhất" sẽ giúp Alibaba thu hút khách hàng doanh nghiệp, bán được nhiều GPU và dịch vụ liên quan. Về mặt kinh tế vĩ mô, sự chuyển dịch từ thương mại điện tử sang điện toán đám mây là một trong những định hướng chiến lược của Alibaba trong bối cảnh tăng trưởng tiêu dùng nội địa chậm lại. AI chính là ngòi nổ để đẩy mạnh mảng này.
Thứ hai, Alibaba muốn có "quyền chọn" trên những người chiến thắng tiềm năng trong tương lai. Đầu tư vào Moonshot là một cách để bảo hiểm rủi ro: nếu mô hình tự phát triển của Alibaba bị tụt hậu, họ vẫn có thể tiếp cận công nghệ từ một công ty họ đầu tư. Trong tài chính, đây gọi là danh mục đầu tư chiến lược. Tuy nhiên, điều này cũng tạo ra một môi trường cạnh tranh không lành mạnh. Chính sự mập mờ giữa vai trò nhà đầu tư và đối thủ có thể làm hỏng các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp. Nếu một công ty niêm yết nắm giữ cổ phần trong một công ty tư nhân cạnh tranh trực tiếp, cổ đông của công ty niêm yết có thể đặt câu hỏi: liệu các quyết định của hội đồng quản trị là vì lợi ích của toàn bộ cổ đông, hay vì lợi ích riêng của một nhóm liên kết?
Trong lịch sử, các cơ quan quản lý chứng khoán thường xem xét kỹ các giao dịch có liên quan đến bên liên quan. Nếu Alibaba và Moonshot có các giao dịch thương mại chéo – ví dụ Moonshot mua dịch vụ đám mây từ Alibaba – thì việc định giá các giao dịch này cần phải minh bạch. Nếu không, sẽ có nguy cơ chuyển giá hoặc bóp méo lợi nhuận. Tại Mỹ và châu Âu, các cơ quan quản lý đã có những vụ điều tra về mối quan hệ tương tự. Tại Trung Quốc, quy định về chống độc quyền cũng đang được siết chặt hơn. Việc Alibaba vừa là nhà đầu tư vừa là đối thủ có thể thu hút sự chú ý của Cơ quan quản lý thị trường, đặc biệt nếu thị phần AI của họ tăng lên.
Những dấu hiệu đáng theo dõi
Vậy tôi khuyên gì? Với các nhà đầu tư, hãy xem xét ba dấu hiệu trong 6–12 tháng tới.
Thứ nhất, liệu Alibaba có công bố kết quả trên các benchmark độc lập, ví dụ như điểm MMLU của mô hình mới, và so sánh trực tiếp với Moonshot không? Nếu họ chỉ nói "mạnh nhất" mà không kèm số liệu, đó là một dấu hiệu đỏ.
Thứ hai, liệu Moonshot có công bố vòng gọi vốn mới với sự tham gia của các nhà đầu tư bên ngoài không? Nếu có, họ đang cố gắng giữ khoảng cách với Alibaba. Nếu không, họ có thể đã ngầm chấp nhận trở thành một phần của đế chế Alibaba.
Thứ ba, liệu giá API của các mô hình AI lớn ở Trung Quốc có bắt đầu giảm không? Một cuộc chiến giá có thể mang lại lợi ích ngắn hạn cho người dùng, nhưng sẽ làm giảm doanh thu của các công ty AI, và có thể buộc họ phải cắt giảm nghiên cứu dài hạn.
Đối với những ai quan tâm đến lĩnh vực tiền mã hóa, tôi muốn nhấn mạnh: câu chuyện AI là một cơ hội để kiếm lợi nhuận ngắn hạn, nhưng cũng là một cái bẫy tiềm ẩn. Khi một câu chuyện trở nên thịnh hành, các sàn giao dịch sẽ cho ra mắt hàng loạt đồng coin với nhãn "AI" để tận dụng sự chú ý. Phần lớn những đồng coin này không có sản phẩm thực sự, không có doanh thu, và chỉ được hậu thuẫn bởi đội ngũ ẩn danh. Trước khi đầu tư, hãy dành thời gian để đọc whitepaper (nếu có), kiểm tra mã nguồn (nếu công khai), và xem liệu các nhà phát triển có đang thực sự giao tiếp với cộng đồng hay không.
Bài học lịch sử vẫn còn nguyên
Trong một bài viết trên Substack trước đây, tôi từng chia sẻ một quan điểm khiến nhiều người ngạc nhiên: tôi tin rằng các dự án blockchain có giá trị bền vững thường không nói nhiều về blockchain. Họ nói về sản phẩm, về người dùng, về doanh thu. Các công ty AI đang mắc sai lầm tương tự khi nói quá nhiều về "nghìn tỷ tham số" – một con số kỹ thuật mà 99% người dùng không hiểu và cũng không cần hiểu. Nếu một công ty AI thực sự tạo ra giá trị, họ sẽ không cần phải gắn con số đó vào tiêu đề. Họ sẽ cho bạn thấy sản phẩm của họ giải quyết vấn đề gì.
Tôi nhớ lại năm 2017, khi tôi dành ba tháng để phân tích whitepaper của hơn 50 dự án ICO. Tôi nhận ra rằng đa số các dự án chỉ sao chép ý tưởng từ Ethereum, gắn thêm vài thuật ngữ, và thiếu một mô hình kinh tế hợp lý. Khi tôi viết bài blog cảnh báo, tôi bị cộng đồng nam giới chế giễu là "quá bi quan". Sau đó, khi bong bóng vỡ, hầu hết các dự án ICO mất hơn 90% giá trị. Bài học của tôi rất đơn giản: định giá dựa trên câu chuyện, không dựa trên nguyên tắc cơ bản, sẽ không trụ vững. Điều đó đúng với ICO, đúng với DeFi, đúng với NFT, và tôi tin là sẽ đúng với những mô hình "nghìn tỷ tham số" này nếu chúng không mang lại giá trị thực cho người dùng.
Kết luận mở: Ai là người chiến thắng thực sự?
Kết lại, tôi muốn nói rằng cuộc đua giữa Alibaba và Moonshot là một chủ đề hấp dẫn, không chỉ về mặt công nghệ mà còn về mặt chiến lược công nghiệp. Nhưng trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang đối mặt với lãi suất cao, thanh khoản thắt chặt và rủi ro suy thoái, các nhà đầu tư cần phải hết sức thận trọng với những câu chuyện tăng trưởng thiếu cơ sở vững chắc. Mô hình AI "mạnh nhất" có thể là một bước tiến của nhân loại, nhưng việc biến nó thành một "trái phiếu định giá" chỉ vì sự phấn khích của thị trường là một cạm bẫy đã được lịch sử chứng minh. Tôi không nói rằng bạn nên bán tất cả cổ phần trong các công ty AI, nhưng tôi khuyên bạn nên dừng lại và tự hỏi: bạn đang đầu tư vào giá trị thực hay vào một câu chuyện nghìn tỷ?
Bài học từ những bong bóng trước vẫn còn đó. Nhưng chỉ những ai thực sự nhớ đến nó mới có thể sống sót qua mỗi chu kỳ. Câu hỏi cuối cùng không phải là "mô hình nào có nhiều tham số hơn", mà là "mô hình nào thực sự được sử dụng và trả tiền bởi hàng triệu người dùng". Khi làn sương mù của những con số khổng lồ tan đi, người chiến thắng sẽ lộ diện. Và tôi tin rằng, như trong mọi cuộc chơi công nghệ trước đây, người chiến thắng không phải là người hét to nhất, mà là người âm thầm xây dựng giá trị bền vững.