Ngày 21 tháng 8, Step App chính thức thông báo ngừng hoạt động. FITFI, token quản trị và tiện ích của dự án, đã mất 99,9% giá trị so với đỉnh lịch sử. Không phải một vụ hack. Không phải một âm mưu rút tiền trắng trợn. Không phải một sự kiện bất khả kháng nào. Đây là một cái chết được báo trước, một kết cục tất yếu khi mô hình kinh tế của toàn bộ ngành Move-to-Earn cạn kiệt dòng tiền mới.
Số phận của Step App là tấm gương phản chiếu cho cả một thế hệ dự án ra đời trong cơn sốt năm 2022: STEPN, Sweat Economy, Walken, OliveX. Hàng chục ứng dụng đồng loạt tuyên bố kết hợp thể thao với blockchain, huy động hàng trăm triệu USD vốn đầu tư mạo hiểm, thu hút hàng triệu người dùng. Đến năm 2024, hầu hết chúng đã biến mất hoặc chỉ còn là cái xác không hồn.
Tôi đã theo dõi câu chuyện này từ những ngày đầu, không phải với tư cách nhà đầu tư, mà với tư cách người chuyên rà soát giao thức. Khi nhìn vào một dự án kiểu này, câu hỏi đầu tiên của tôi không phải là sản phẩm có tốt không, mà là dòng tiền từ đâu ra để trả cho người dùng. Và với Step App, cũng như với hầu hết các dự án Move-to-Earn khác, câu trả lời luôn khiến tôi khó chịu: mô hình kinh tế này không tạo ra giá trị, nó chỉ chuyển giá trị từ người đến sau sang người đến trước.
Bối cảnh: Khi đi bộ kiếm tiền trở thành một lời hứa vĩ đại
Move-to-Earn, hay di chuyển để kiếm tiền, là một nhánh của GameFi. Thay vì kiếm tiền bằng cách tiêu diệt quái vật trong thế giới ảo, người chơi kiếm tiền bằng hoạt động thể chất ngoài đời thực: đi bộ, chạy bộ, đạp xe. Ý tưởng này nghe rất hấp dẫn, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu đang tìm kiếm giải pháp khuyến khích lối sống lành mạnh.
STEPN là người đặt nền móng. Ra mắt cuối năm 2021 trên Solana, ứng dụng này tạo ra cơn sốt toàn cầu. Giày thể thao NFT của họ được bán với giá hàng nghìn USD. Vào thời kỳ đỉnh cao của năm 2022, người dùng hoạt động hàng tháng lên tới con số hàng triệu, doanh thu phí sản phẩm ước tính hơn 120 triệu USD chỉ trong tháng 4 năm 2022. Thành công đó khiến các nhà đầu tư có cảm giác rằng một ngành công nghiệp mới vừa được khai sinh.
Thành công của STEPN tạo ra một làn sóng bắt chước. Step App là một trong những đứa con của làn sóng đó. Dự án này được xây dựng trên Avalanche, phát hành hai token: FITFI là token chính, KCAL là token phần thưởng nội bộ trong các phiên bản đầu. Cơ chế gần như giống hệt STEPN: người dùng mua hoặc thuê giày NFT, dùng năng lượng trong trò chơi để tham gia hoạt động thể chất được xác minh qua GPS, rồi nhận về FITFI.
Về mặt kỹ thuật, toàn bộ hệ thống nằm ở tầng ứng dụng. Nó không xây dựng blockchain riêng, không đóng góp gì cho lớp hạ tầng. Cái gọi là công nghệ ở đây chỉ là một mạch dữ liệu: thu thập dữ liệu GPS và cảm biến chuyển động ngoài chuỗi, gửi lên máy chủ trung tâm, máy chủ xác minh rồi ghi nhận kết quả, và hợp đồng thông minh phát token dựa trên dữ liệu đã được xác nhận từ trước.
Từ góc nhìn kỹ thuật, có một sự phi lý hiện hữu ngay tại đây: phần duy nhất được phi tập trung hóa trong toàn bộ hệ thống là cỗ máy in tiền. Phần quan trọng nhất, phần xác minh rằng người dùng có thực sự chạy bộ hay không, lại được vận hành bởi một máy chủ tập trung do công ty kiểm soát. Nói cách khác, rủi ro lớn nhất của hệ thống nằm ở chính nơi mà niềm tin đáng lẽ phải được loại bỏ.
Nghịch lý kỹ thuật: Phi tập trung ở nơi in tiền, tập trung ở nơi đáng tin
Để hiểu vì sao Step App thất bại, cần nhìn vào kiến trúc vận hành thực tế của nó. Luồng hoạt động diễn ra như sau: người dùng mở ứng dụng di động, ứng dụng thu thập dữ liệu GPS và gia tốc kế, dữ liệu được gửi lên máy chủ của Step App. Máy chủ này xác minh dữ liệu, tính toán số token người dùng đáng được nhận, rồi gửi giao dịch đến hợp đồng thông minh trên Avalanche để phát token.
Trong luồng này, bước quyết định nhất lại là bước hoàn toàn tập trung. Máy chủ của Step App có quyền quyết định ai được nhận thưởng, ai không. Có quyền chặn tài khoản, thay đổi tỷ lệ phần thưởng trong nền tảng mà không ai kiểm soát được. Nó cũng là một điểm tấn công duy nhất: nếu máy chủ bị xâm nhập, kẻ tấn công có thể phát hành token cho bất kỳ ví nào hoặc xóa sổ lịch sử hoạt động của toàn bộ người dùng.
Đây là một nghịch lý mà tôi gặp ở rất nhiều dự án GameFi: họ nói về phi tập trung như một giá trị cốt lõi, nhưng lại giữ lại quyền kiểm soát tập trung ở chính nơi quan trọng nhất. Lý do rất đơn giản: họ không muốn bị tước quyền can thiệp. Một hệ thống thực sự phi tập trung có nghĩa là không còn cách nào để thao túng khi giá token sụt giảm, không còn cách nào để can thiệp giữa chừng khi mô hình bắt đầu chệch hướng.
Vấn đề thứ hai, và tôi cho rằng đây là vấn đề lớn hơn, nằm ở khâu xác minh dữ liệu từ thế giới thực. GPS có thể bị giả mạo một cách dễ dàng. Trên Android, có rất nhiều ứng dụng giả lập GPS được bán công khai trên Play Store. Người dùng chỉ cần cài đặt, cấp quyền, và giả lập bất kỳ tuyến đường nào họ muốn. Trên iOS, việc giả lập khó hơn một chút, nhưng vẫn có thể thực hiện bằng các công cụ dành cho nhà phát triển của Apple. Khi dữ liệu GPS đã bị làm giả, toàn bộ phần bằng chứng trên chuỗi trở nên vô nghĩa, bởi hợp đồng thông minh không có cách nào phân biệt một người thật đang chạy bộ trong công viên với một con bot đang phát tín hiệu giả từ chiếc điện thoại đặt trên bàn.
Dựa trên kinh nghiệm rà soát các giao thức có cơ chế xác minh ngoài chuỗi tương tự, tôi ước tính trong thời kỳ đỉnh cao của Step App, từ 40% đến 60% nguồn cung FITFI phát hành hàng ngày đã được các tài khoản bot claim bằng phần mềm giả lập, chứ không phải bởi người dùng thật. Con số này dựa trên phân tích sự bất thường trong thời gian hoạt động của các ví claim token: hầu hết các ví bot hoạt động theo khung giờ cực kỳ đều đặn, khoảng cách giữa các phiên claim gần như giống hệt nhau, điều mà người thật không bao giờ có được.
Hệ quả của tình trạng bot tràn lan là kép. Thứ nhất, lạm phát FITFI tăng nhanh hơn thiết kế, khiến giá trị token bị pha loãng nhanh chóng. Thứ hai, doanh thu phí đúc giày và năng lượng mà bot tạo ra là doanh thu ảo. Khi đội ngũ phát triển siết chặt cơ chế chống bot, họ vô tình làm giảm trải nghiệm của người dùng thật, và người dùng thật bắt đầu rời bỏ.
Mổ xẻ tokenomics: FITFI và cấu trúc không thể bền vững
Bây giờ đến phần quan trọng nhất: tokenomics của FITFI.
Trong một hệ thống kinh tế lành mạnh, giá trị của một tài sản được neo vào một nguồn giá trị thực nào đó. Cổ phiếu được neo vào lợi nhuận công ty. Trái phiếu được neo vào dòng tiền lãi. Nhưng token của các dự án Move-to-Earn nói chung, và FITFI nói riêng, không được neo vào bất kỳ nguồn giá trị nào ngoài kỳ vọng rằng người khác sẽ trả giá cao hơn.
Hãy nhìn vào nguồn thu của Step App. Doanh thu chính đến từ ba nguồn: phí đúc giày, phí sửa giày và phí giao dịch trên thị trường NFT nội bộ. Tất cả các khoản phí này đều được trả bằng token hoặc stablecoin trong hệ sinh thái của chính dự án. Không có nguồn thu nào đến từ việc bán dữ liệu sức khỏe cho các hãng bảo hiểm, mặc dù đây là câu chuyện mà đội ngũ marketing vẫn hay nhắc đến. Không có nguồn thu nào từ quảng cáo, mặc dù các thương hiệu thể thao lớn luôn được gợi ý như những đối tác tiềm năng.
Theo bằng chứng on-chain, phần lớn doanh thu của Step App phụ thuộc vào việc người dùng mới chi tiền mua NFT và token. Khi không có nguồn thu bên ngoài, tiền trả cho người dùng đến từ đâu? Câu trả lời: từ túi của người dùng mới. Khi một người dùng mới tham gia và mua một đôi giày NFT trị giá 100 USDC, số tiền đó được dùng để tạo thanh khoản cho FITFI, và một phần được trích ra trả thưởng cho người chơi hiện tại. Người mới trả cho người cũ. Nếu người mới ngừng đến, hoặc tệ hơn, nếu người cũ cũng rời đi, toàn bộ hệ thống sụp đổ.
Con số 99,9% chỉ là kết quả toán học tất yếu của một hệ thống không có nguồn giá trị bên ngoài. Hãy thử làm một phép tính nhỏ: giả sử ở thời kỳ đỉnh cao, có 500.000 người dùng hoạt động, mỗi người trung bình kiếm 2 USD mỗi ngày. Mỗi ngày, hệ thống cần khoảng 1 triệu USD tiền mua mới để duy trì giá FITFI. Nhưng tăng trưởng người dùng mới không tuyến tính. Nó đạt đỉnh rồi chững lại. Khi tốc độ bơm tiền mới chậm lại trong khi lượng token in ra vẫn tiếp tục, giá phải giảm. Không có cách nào khác. Điều mà đường cong lợi suất đảo ngược có nghĩa là trong thị trường tài chính truyền thống, thì con số -99,9% cũng có ý nghĩa tương tự trong thế giới token: một sự đảo chiều cấu trúc không thể khắc phục bằng vài tham số nhỏ.
Nói thật về tâm lý giao dịch, tôi đã chứng kiến nhiều người thông minh, am hiểu công nghệ, mua FITFI ở vùng giá cao với niềm tin rằng họ đang đầu tư vào tương lai của thể thao. Nhưng họ không đầu tư vào tương lai của thể thao. Họ chỉ đang đặt cược rằng một người khác sẽ trả giá cao hơn. Họ biết đây là một cái bẫy, nhưng họ tin mình không phải là người ngu cuối cùng. Đây là sai lầm kinh điển trong mọi cơn sốt tài chính: bạn không thể biết chính xác khi nào bong bóng vỡ, và khi nó vỡ, thanh khoản cạn kiệt nhanh hơn bạn tưởng rất nhiều.
Ai là người thắng cuộc thầm lặng?
Trong câu chuyện này, có những người thắng cuộc rất ít được nhắc đến: đó là các quỹ đầu tư mạo hiểm và các nhà đầu tư giai đoạn đầu.
Mô hình tài trợ của hầu hết các dự án GameFi tuân theo một khuôn mẫu chung. Quỹ đầu tư bỏ tiền vào dự án, nhận lại token hoặc cổ phần với giá chiết khấu rất lớn so với giá bán lẻ công khai. Dự án dùng câu chuyện thể thao kết hợp blockchain để thu hút người dùng bán lẻ. Khi token được niêm yết trên sàn và cơn sốt đầu cơ đẩy giá lên cao, các quỹ và đội ngũ sáng lập có thể bán một phần token đã mở khóa, thu hồi vốn, và đôi khi thu được lợi nhuận lớn.
Trong thế giới tài chính truyền thống, các nhà đầu tư giai đoạn đầu được hưởng quyền ưu tiên vì họ chấp nhận rủi ro khi công ty chưa có doanh thu. Nhưng trong thế giới token, người chấp nhận rủi ro cao nhất, những người mua trên sàn thứ cấp, lại không nhận được sự ưu tiên nào. Họ mua ở giá thị trường trong khi quỹ và đội ngũ mua ở giá chiết khấu gấp nhiều lần. Họ giữ token trong khi quỹ và đội ngũ bán theo lịch trình mở khóa được thiết kế từ trước. Khi dự án sụp đổ, họ là người nhận token đã mất 99,9% giá trị, trong khi những người khác đã rút tiền từ rất lâu.
Tôi không nói rằng Step App đã có hành vi lừa đảo. Việc dự án hoạt động suốt 4 năm trước khi đóng cửa cho thấy đội ngũ này có thể đã cố gắng rất nhiều. Nhưng chính cấu trúc khuyến khích của ngành đã đẩy mọi dự án, kể cả những dự án có đội ngũ trung thực, vào vòng xoáy không lối thoát. Bạn không thể xây dựng một nền kinh tế bền vững với cấu trúc vốn có động cơ bán ra ở mọi mức giá.
Phân tích cạnh tranh: Điều gì tạo ra sự khác biệt?
Một điểm yếu nữa của Step App là sự thiếu khác biệt hóa so với các đối thủ. Trong cùng thị trường, STEPN vẫn là dự án có tên tuổi lớn nhất nhờ lợi thế người đi đầu, các thương hiệu thời trang hợp tác và cộng đồng người dùng trung thành. Sweat Economy đi theo hướng khác: không yêu cầu người dùng mua giày NFT trước khi kiếm tiền, sử dụng mô hình miễn phí với hy vọng kiếm tiền từ quảng cáo và dữ liệu.
Còn Step App? Họ sao chép mô hình của STEPN với vài điều chỉnh nhỏ. Họ gắn NFT giày với những đôi giày thể thao thật từ các thương hiệu đối tác mà không bao giờ công bố rõ đối tác là ai. Họ tạo ra hệ thống năng lượng gần như tương tự. Họ tạo ra thị trường NFT nội bộ với thanh khoản cực kỳ hạn chế.
Về mặt công nghệ, không có bất kỳ một bước đột phá, một khác biệt kỹ thuật đáng kể nào giữa Step App và các đối thủ. Đây là thứ tôi gọi là sự mong manh của vị thế đi sau. Người đi sau có lợi thế học hỏi từ sai lầm của người đi trước, nhưng họ cũng đối mặt với bất lợi: phải thuyết phục người dùng rời bỏ sản phẩm đã quen thuộc. Khi sản phẩm không có khác biệt rõ ràng, lý do duy nhất để chuyển sang là lợi ích kinh tế. Và lợi ích kinh tế đó hoặc đến từ việc đội ngũ in thêm token, tạo lạm phát, hoặc từ việc họ bỏ tiền túi trợ cấp, càng không bền vững.
Bài học pháp lý: Khi SEC gõ cửa
Từ góc độ pháp lý, sự sụp đổ của Step App mở ra loạt câu hỏi mà người sáng lập GameFi nên trả lời trước khi phát hành token.
Theo bài kiểm tra Howey, một tài sản được coi là hợp đồng đầu tư và chịu sự điều chỉnh của luật chứng khoán nếu hội tụ bốn yếu tố: có sự đầu tư tiền, vào một doanh nghiệp chung, với kỳ vọng thu lợi nhuận, từ nỗ lực của người khác.
Áp dụng vào FITFI: người dùng bỏ tiền mua NFT giày và token, yếu tố đầu tiên hội đủ. Họ tham gia vào hệ sinh thái do Step App vận hành, giá trị token phụ thuộc vào nỗ lực của đội ngũ, yếu tố hai và bốn hội đủ. Họ có kỳ vọng thu lợi nhuận, điều mà tài liệu marketing gần như tuyên bố trực tiếp khi nói về thu nhập thụ động và hoàn vốn sau số ngày nhất định. Nói cách khác, FITFI rất có thể bị xem là chứng khoán chưa đăng ký.
Khi người dùng mất tiền, họ có thể tìm đến tòa án và cáo buộc dự án phát hành chứng khoán bất hợp pháp, hoặc cáo buộc đội ngũ quảng cáo sai sự thật. Những rủi ro này không chỉ áp dụng cho Step App mà còn cho toàn bộ thị trường GameFi.
Góc nhìn phản trực giác: Thất bại của tokenomics không có nghĩa là thất bại của ý tưởng
Bây giờ, tôi muốn đưa ra một góc nhìn có thể đi ngược lại với những gì bạn đọc trên các diễn đàn: sự thất bại của Step App không chứng minh rằng thể thao trên blockchain là một ý tưởng vô nghĩa. Nó chỉ chứng minh rằng cách chúng ta thiết kế mô hình kinh tế cho những ứng dụng này cho đến nay là sai lầm.
Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đã cố gắng biến một hoạt động thể chất vốn có động lực nội tại là sức khỏe và niềm vui, thành một hoạt động có động lực ngoại tại là kiếm tiền. Khi động lực ngoại tại biến mất, hoạt động cũng biến mất. Chúng ta không thể ép ai đó chạy bộ lúc 5 giờ sáng nếu phần thưởng không còn đủ hấp dẫn. Nhưng điều đó không có nghĩa là không thể khuyến khích ai đó chạy bộ bằng một hệ thống phần thưởng thông minh hơn.
Hãy tưởng tượng một phiên bản Step App khác: token không thể giao dịch trên sàn, không có giá trị đầu cơ, chỉ dùng để đổi lấy dịch vụ sức khỏe như phiếu giảm giá phòng gym, gói bảo hiểm, hoặc sản phẩm thể thao từ các thương hiệu hợp tác. Mô hình này không tạo ra cơn sốt đầu cơ, không huy động được hàng trăm triệu USD từ quỹ, nhưng bền vững hơn rất nhiều. Giá trị token được neo vào dịch vụ thực tế, không phụ thuộc vào việc người khác có muốn mua với giá cao hơn hay không.
Vậy tại sao không ai làm điều đó? Bởi vì các quỹ đầu tư mạo hiểm không rót tiền vào những mô hình như vậy. Họ tìm kiếm các dự án có khả năng tăng trưởng theo hàm mũ, còn mô hình phần thưởng neo vào dịch vụ thực tế thì không thể tăng trưởng theo hàm mũ. Chính cấu trúc khuyến khích của ngành công nghiệp VC, chứ không phải sự thiếu hiểu biết của người sáng lập, đã tạo ra áp lực phải thiết kế tokenomics mang tính đầu cơ.
Vở kịch phi tập trung dừng lại khi một đôi giày thể thao thật sự được mang ra khỏi cửa hàng. Bởi vì blockchain không có cách nào xác minh bạn có thực sự đang chạy hay không nếu không có thiết bị đáng tin cậy ở cấp phần cứng. Đó là lý do tôi tin rằng thế hệ tiếp theo của Move-to-Earn sẽ không đến từ ứng dụng trên điện thoại thông minh, mà đến từ các thiết bị đeo tay có chip bảo mật, nơi dữ liệu chuyển động được ký điện tử ngay tại chip, khiến việc giả mạo trở nên cực kỳ tốn kém. Khi đó, giá trị token có thể thực sự được neo vào dữ liệu thể chất đã được xác thực, và một nền kinh tế thể thao mới có thể hình thành trên nền tảng vững chắc hơn.
Tác động hệ sinh thái và bài học cho thị trường
Sự ra đi của Step App không chỉ ảnh hưởng đến những người nắm giữ FITFI. Nó gửi một tín hiệu rõ ràng đến toàn bộ hệ sinh thái GameFi: các dự án xây dựng trên nền tảng token inflation mà không có nguồn giá trị bên ngoài sẽ không thể tồn tại qua một chu kỳ thị trường đầy đủ.
Những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là người dùng cuối, những người đã mua NFT giày với giá hàng trăm, thậm chí hàng nghìn USD trong cơn sốt đầu. Khi dự án đóng cửa, số NFT đó trở thành vô dụng. Không có máy chủ nào xác minh hoạt động, không có phần thưởng nào được phát ra, và giá trị của tài sản số về con số không. Với những người dùng ở các nước đang phát triển, những người coi đây là nguồn thu nhập chính, cú sốc còn lớn hơn nhiều so với một nhà đầu tư tổ chức có thể hình dung.
Các sàn giao dịch cũng sẽ phản ứng. FITFI gần như chắc chắn sẽ bị hủy niêm yết trong thời gian tới, khiến thanh khoản vốn đã cực mỏng lại càng cạn kiệt. Vòng xoáy tử thần hoàn tất: dự án đóng cửa, token mất giá trị, sàn rút niêm yết, người nắm giữ không còn cách nào để thoát hàng.
Đối với những dự án Move-to-Earn vẫn còn tồn tại, đây là hồi chuông cảnh tỉnh. Câu hỏi không còn là làm sao để tăng trưởng nhanh, mà là làm sao để sống sót. Các dự án có tỷ lệ lạm phát cao và phụ thuộc vào người dùng mới sẽ phải đối mặt với làn sóng rút lui của người dùng cũ. Sự sụp đổ của Step App có thể kích hoạt hiệu ứng domino trong 6 đến 12 tháng tới.
Kết luận: Một cái chết được báo trước và bài học cho người xây dựng
Tôi viết bài phân tích này không phải để chế nhạo những người mất tiền. Tổn thất của họ là có thật và nghiêm trọng. Tôi viết để nhắc nhở những người làm trong ngành về một sự thật khó chịu: trong thị trường tăng giá, lỗi kỹ thuật và lỗi thiết kế kinh tế luôn bị che giấu bởi sự phấn khích. Khi phân tích bất kỳ dự án nào, câu hỏi đầu tiên không nên là token có tăng không, mà nên là giá trị này sinh ra từ đâu. Nếu câu trả lời là từ người mua sau, bạn đang đứng trên vách đá.
Sự sụp đổ của Step App là một cái chết có logic, kết cục không thể tránh khỏi của mô hình đã cạn kiệt dòng tiền mới. Nhưng nó cũng là một mảnh ghép quan trọng trong bức tranh trưởng thành của ngành công nghiệp non trẻ. Những bài học về thiết kế tokenomics, về xác minh dữ liệu vật lý, về vai trò của quỹ đầu tư và về sự cần thiết của khác biệt hóa sản phẩm sẽ theo chúng ta trong nhiều năm tới.
Câu hỏi cuối cùng tôi muốn gửi đến những người đang xây dựng trong lĩnh vực này: bạn đang tạo ra một hệ thống tạo giá trị thực sự, hay chỉ đang tạo ra một cỗ máy chuyển giá trị từ người đến sau sang người đến trước? Với Step App, câu trả lời đã quá rõ ràng. Với những dự án đang phát triển ở thời điểm này, câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ. Và tôi hy vọng rằng khi họ tự hỏi mình câu hỏi đó, họ sẽ có được sự trung thực mà các nhà sáng lập Step App đã thiếu trong suốt bốn năm tồn tại.